Insoniyat tarixi davomida uzoq umr ko‘rish sirlari doimo qiziqish uyg‘otib kelgan. Pensiya jamg‘armasi tomonidan taqdim etilgan eng so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatimizda 461 nafar fuqaro 100 yoshga to‘lgan yoki undan oshgan. Ushbu raqamlar shunchaki quruq statistika emas, balki mintaqalar kesimidagi turmush tarzi, ekologiya va ijtimoiy holat haqida jiddiy xulosalar chiqarishga imkon beradigan qimmatli manbadir.
Birinchi ko‘zga tashlanadigan fakt — bu gender nomutanosibligi. 100 yoshdan oshganlarning umumiy
soni 461 nafar bo‘lib, ularning tarkibi quyidagicha:
Ayollar: 330 nafar (71.6%)
Erkaklar: 131 nafar (28.4%)
Tahlil: O‘zbekistonda 100 yoshdan oshgan har 10 kishidan 7 nafari ayol kishidir. Bu global tendensiyaga mos keladi (ayollar biologik va ijtimoiy omillar sababli erkaklardan ko‘proq umr ko‘rishadi), ammo hududlar kesimida bu nisbat keskin farq qiladi.
Poytaxt Toshkent shahri va Toshkent viloyati ko‘rsatkichlari urbanizatsiyaning
(shaharlashuvning) uzoq umr ko‘rishga, ayniqsa erkaklarga ta’sirini yaqqol ko‘rsatib beradi.
Toshkent shahri: Jami 38 nafar.
Ayollar: 35 nafar
Erkaklar: Bor-yo‘g‘i 3 nafar
Bu juda jiddiy farq. Poytaxtda 100 yoshdan oshganlar orasida erkaklar deyarli yo‘q (nisbat 11:1). Bu shahar hayotining stressli ekanligi, kam harakatlilik va ekologik omillarning erkaklar organizmiga salbiy ta’siri kuchliroq ekanligidan dalolat beradi.
Eng qiziqarli statistik anomaliya mamlakatning janubiy mintaqalarida kuzatilmoqda. Respublika
bo‘yicha eng ko‘p uzoq umr ko‘ruvchilar aynan shu ikki viloyat hissasiga to‘g‘ri keladi:
Qashqadaryo viloyati: 73 nafar
Surxondaryo viloyati: 69 nafar
Chuqur tahlil: Ushbu ikki viloyatdagi centenarianlar (100 yoshlilar) soni jami respublikadagi ko‘rsatkichning 30.8 foizini tashkil qiladi.
Sabablar: Buni hududning tog‘li iqlimi, toza havo, nisbatan faol jismoniy harakat va milliy taomlar ratsioni (tabiiy mahsulotlar) bilan bog‘lash mumkin. Dunyo bo‘yicha uzoq umr ko‘ruvchilar yashaydigan "Moviy hududlar" (Blue Zones) kabi, O‘zbekistonning janubi ham o‘ziga xos uzoq umr ko‘rish markazidir. E’tiborli jihati, erkaklar ulushi ham aynan shu viloyatlarda eng yuqori.
Samarqand viloyati ro‘yxatda 7-o‘rinda (32 nafar) bo‘lsa-da, ichki tuzilmasi bilan ajralib
turadi.
Erkaklar: 15 nafar
Ayollar: 17 nafar
Bu yerda gender balansi deyarli teng (47% ga 53%). Qashqadaryo va Samarqand viloyatlari O‘zbekistonda erkaklar 100 yoshgacha yashash ehtimoli eng yuqori bo‘lgan hududlar hisoblanadi.
| № | HUDUD | JAMI (nafar) | ERKAKLAR | AYOLLAR | ERKAKLAR ULUSHI |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | QASHQADARYO | 73 | 34 | 39 | 46.5% |
| 2 | SURXONDARYO | 69 | 29 | 40 | 42.0% |
| 3 | TOSHKENT VIL. | 41 | 5 | 36 | 12.1% |
| 4 | FARG‘ONA | 41 | 6 | 35 | 14.6% |
| 5 | ANDIJON | 38 | 10 | 28 | 26.3% |
| 6 | TOSHKENT SH. | 38 | 3 | 35 | 7.8% |
| 7 | SAMARQAND | 32 | 15 | 17 | 46.8% |
| 8 | BUXORO | 28 | 6 | 22 | 21.4% |
| 9 | NAMANGAN | 24 | 5 | 19 | 20.8% |
| 10 | JIZZAX | 19 | 3 | 16 | 15.7% |
| 11 | XORAZM | 17 | 4 | 13 | 23.5% |
| 12 | QORAQALPOG‘ISTON | 17 | 3 | 14 | 17.6% |
| 13 | SIRDARYO | 13 | 4 | 9 | 30.7% |
| 14 | NAVOIY | 11 | 4 | 7 | 36.3% |
| JAMI RESPUBLIKA | 461 | 131 | 330 | 28.4% |