Insoniyat tarixi davomida uzoq umr ko’rish sirlari doimo qiziqish uyg’otib kelgan. Bugun esa, Pensiya jamg’armasi taqdim etgan eng so’nggi ma’lumotlarga ko’ra, mamlakatimizda 461 nafar fuqaro 100 yoshga to’lgan yoki undan oshgan. Bu shunchaki quruq statistika emas — mintaqalar kesimida turmush tarzi, ekologiya va ijtimoiy holat haqida jiddiy xulosalar chiqarishga imkon beradigan manba.
Quyida raqamlar ortida turgan to’rtta haqiqatni ochib beraman.
1. Umumiy manzara: ayollar gegemoniyasi
Birinchi ko’zga tashlanadigan fakt — gender nomutanosibligi. 461 nafarning tarkibi:
- Ayollar: 330 nafar (71.6%)
- Erkaklar: 131 nafar (28.4%)
O’zbekistonda 100 yoshdan oshgan har 10 kishidan 7 nafari — ayol.
Bu global tendensiyaga mos keladi: ayollar biologik va ijtimoiy omillar sababli erkaklardan ko’proq umr ko’rishadi. Lekin hududlar kesimida bu nisbat keskin farq qiladi — quyidagi bo’limlarda ko’rasiz.
2. Janubiy fenomen: Qashqadaryo va Surxondaryo
Eng qiziqarli statistik anomaliya — janubiy mintaqalarda. Respublika bo’yicha eng ko’p uzoq umr ko’ruvchilar aynan shu ikki viloyatda:
- Qashqadaryo viloyati — 73 nafar
- Surxondaryo viloyati — 69 nafar
Bu ikki viloyatdagi yuz yoshlilarning jami soni respublikadagi ko’rsatkichning 30.8 foizini tashkil qiladi. Tog’li iqlim, toza havo, faol jismoniy harakat va tabiiy mahsulotlardan iborat ratsion — barchasi o’z so’zini aytmoqda. Dunyo bo’yicha “Moviy hududlar” (Blue Zones) deb ataluvchi uzoq umr ko’rish markazlariga o’xshash.
E’tiborli jihati: erkaklar ulushi ham aynan shu viloyatlarda eng yuqori. Qashqadaryoda 73 kishidan 34 nafari (46.5%) — erkaklar. Bu respublika o’rtacha ko’rsatkichidan (28%) deyarli ikki barobar yuqori. Janubiy iqlim erkaklar salomatligi uchun qulay ekanligini anglatadi.
3. Toshkent paradoksi: shahar erkaklarni yeyapti
Poytaxt va Toshkent viloyati ko’rsatkichlari — urbanizatsiyaning ayniqsa erkaklarga ta’sirini yaqqol ko’rsatadi.
Toshkent shahri bo’yicha jami 38 nafar. Ulardan:
- Ayollar: 35 nafar
- Erkaklar: bor-yo’g’i 3 nafar
Poytaxtda 100 yoshdan oshganlar orasida nisbat 11:1.
Bu juda jiddiy farq. Stress, kam harakatlanish va ekologik omillar erkaklar organizmiga shahar muhitida ayniqsa qattiq tegyapti — janubiy qishloq sharoitiga qaraganda deyarli sakkiz barobar yomonroq.
4. Samarqanddagi oltin muvozanat
Samarqand viloyati ro’yxatda 7-o’rinda (32 nafar) bo’lsa-da, ichki tuzilmasi bilan ajralib turadi:
- Erkaklar: 15 nafar
- Ayollar: 17 nafar
Gender balansi deyarli teng — 47% ga 53%. Qashqadaryo va Samarqand birgalikda — O’zbekistonda erkaklar 100 yoshgacha yashash ehtimoli eng yuqori bo’lgan ikki hudud.
5. To’liq jadval
Jami soni bo’yicha kamayish tartibida, “erkaklar salomatligi indeksi” bilan birga:
| № | Hudud | Jami | Erkaklar | Ayollar | Erkaklar % |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Qashqadaryo | 73 | 34 | 39 | 46.5% |
| 2 | Surxondaryo | 69 | 29 | 40 | 42.0% |
| 3 | Toshkent viloyati | 41 | 5 | 36 | 12.1% |
| 4 | Farg’ona | 41 | 6 | 35 | 14.6% |
| 5 | Andijon | 38 | 10 | 28 | 26.3% |
| 6 | Toshkent shahri | 38 | 3 | 35 | 7.8% |
| 7 | Samarqand | 32 | 15 | 17 | 46.8% |
| 8 | Buxoro | 28 | 6 | 22 | 21.4% |
| 9 | Namangan | 24 | 5 | 19 | 20.8% |
| 10 | Jizzax | 19 | 3 | 16 | 15.7% |
| 11 | Xorazm | 17 | 4 | 13 | 23.5% |
| 12 | Qoraqalpog’iston | 17 | 3 | 14 | 17.6% |
| 13 | Sirdaryo | 13 | 4 | 9 | 30.7% |
| 14 | Navoiy | 11 | 4 | 7 | 36.3% |
| Jami | 461 | 131 | 330 | 28.4% |
6. Yakuniy xulosalar
Statistika to’rtta haqiqatni ochib beradi:
Iqlim va turmush tarzi. Qashqadaryo va Surxondaryo — O’zbekistonning “uzoq umr ko’ruvchilar poytaxti”. Tog’ havosi va faol turmush tarzi o’z so’zini aytmoqda.
Ayollar ustunligi. Deyarli barcha hududlarda ayollar erkaklarga qaraganda ko’proq 100 yoshga yetishmoqda — Qashqadaryo va Samarqand bundan istisno.
Shahar hayoti xavfi. Toshkent shahri va sanoatlashgan hududlarda erkaklarning 100 yoshgacha yetib borish ko’rsatkichi 10-15% atrofida. Poytaxtda erkaklar salomatligiga e’tiborni kuchaytirish, stressni kamaytirish va ekologik muhitni yaxshilash zarurligini ko’rsatadi.
Tarixiy guvohlar. Ushbu 461 nafar vatandoshimiz — tirik tarixdir. Ular Ikkinchi jahon urushi, mustaqillik davri va o’rtadagi barcha o’zgarishlarni ko’rgan insonlardir.
Raqamlar gapiradi. Qulay yashash uchun janubdagi tog’ bag’ridagi qishloqqa ko’chish — albatta shart emas. Lekin shahar erkagi sifatida hech bo’lmaganda velosipedga minib, ko’proq yurishni boshlash — birinchi qadam.